Nudności i wymioty: najpierw nawodnienie, potem przyczyna

Zanim zaczniesz szukać, co ci zaszkodziło, zajmij się piciem. U dorosłego, który wymiotuje od kilku godzin, najczęstszym zagrożeniem nie jest sama przyczyna, tylko utrata wody i soli.

Nudności to nieprzyjemne uczucie w nadbrzuszu i gardle, zapowiadające możliwość zwymiotowania. Wymioty to gwałtowne wyrzucenie treści żołądka przez usta. Oba są objawami, a nie chorobą. Stoi za nimi najczęściej infekcja przewodu pokarmowego, zwana potocznie jelitówką, zatrucie pokarmowe albo choroba lokomocyjna. Rzadziej ciąża, migrena, leki, alkohol, a czasem stan, który wymaga pilnej pomocy.

Czy to już odwodnienie?

Odwodnienie rozwija się stopniowo i łatwo je przeoczyć, bo pierwsze objawy przypisujemy samej chorobie. Najprostszy wskaźnik to toaleta: jeśli od rana oddałeś mocz raz albo wcale, a to, co oddajesz, jest ciemne jak mocna herbata, organizmowi brakuje płynów.

U dorosłych na odwodnienie wskazują:

• rzadkie oddawanie moczu, ciemny mocz;
• suchość w ustach, klejący język, pragnienie;
• zawroty głowy i ciemnienie przed oczami przy wstawaniu;
• przyspieszone bicie serca w spoczynku;
• bóle głowy i skurcze mięśni;
• narastające osłabienie, senność, trudność w skupieniu.

Dzieci odwadniają się szybciej niż dorośli, a osoby starsze często nie czują pragnienia. U dziecka niepokojące są sucha pielucha przez wiele godzin, płacz bez łez, zapadnięte oczy, apatia. Senior po dwóch dniach wymiotów może być splątany, zanim ktokolwiek zauważy, że prawie nic nie pił. W obu grupach odwodnienie to sprawa dla lekarza na miejscu.

Jak pić, kiedy wszystko wraca

Pij często i bardzo mało naraz. Po wymiotach żołądek zwykle nie przyjmie szklanki wody, za to często przyjmie łyżeczkę albo mały łyk co kilka minut. Jeśli po kwadransie łyk się utrzymał, można stopniowo zwiększać ilość.

Najlepiej sprawdzają się doustne płyny nawadniające, czyli gotowe roztwory lub saszetki do rozpuszczenia, dostępne w aptece bez recepty. Mają dobrane proporcje soli i cukru, dzięki którym woda wchłania się lepiej niż sama woda. Przygotowuje się je dokładnie według ulotki, bez „wzmacniania” i bez rozcieńczania na oko.

Cola, soki i napoje dla sportowców to częsty domowy wybór i jeden z częstszych błędów. Mają dużo cukru, a mało soli, więc przy biegunce mogą ją nasilić [ŹRÓDŁO DO WERYFIKACJI: WHO, zalecenia dotyczące doustnego nawadniania; ESPGHAN, ostra biegunka u dzieci]. Odgazowana cola „na żołądek” nie ma podstaw poza tradycją.

Jedzenie wraca samo, kiedy wraca apetyt. Nie trzeba głodzić się przez dobę. Na początek coś lekkiego: suchary, ryż, banan, gotowane ziemniaki, kleik. Dania tłuste i ostre lepiej odłożyć na kilka dni, alkohol także.

Skąd biorą się nudności

Jelitówka zaczyna się zwykle nagle, często w nocy, od wymiotów, a po kilku godzinach dochodzi biegunka. Zdarza się, że chorują kolejno domownicy. Najczęściej mija w ciągu kilku dni. Zatrucie pokarmowe wygląda podobnie, ale objawy pojawiają się u kilku osób, które jadły to samo, zwykle kilka godzin po posiłku.

Choroba lokomocyjna to nudności, bladość, zimny pot i ślinienie w samochodzie, na statku czy w samolocie. Wynika z niezgodności sygnałów z błędnika i oczu. Nie jest chorobą przewodu pokarmowego, a objawy zwykle mijają niedługo po zakończeniu podróży.

Nudności w pierwszych miesiącach ciąży są częste i przeważnie nie szkodzą ani matce, ani dziecku. Jeśli jednak wymiotujesz wielokrotnie w ciągu dnia, tracisz na wadze i nie utrzymujesz płynów, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym ciążę albo jedź do szpitala. Taki stan wymaga nawadniania, czasem dożylnego.

Nudności towarzyszą też napadom migreny, a bywają wręcz ich głównym objawem. Pojawiają się przy zawrotach głowy z wirowaniem otoczenia, po alkoholu i po nowych lekach, np. antybiotykach czy lekach przeciwbólowych przyjmowanych na czczo. Jeśli nudności zaczęły się kilka dni po włączeniu nowego leku, napisz to w formularzu, bo lekarz może powiązać jedno z drugim.

Jest wreszcie grupa przyczyn, o których myśli się za późno. Zawał serca, zwłaszcza u kobiet, osób starszych i chorych na cukrzycę, potrafi dawać głównie nudności, poty i osłabienie, a ból w klatce jest słaby albo go nie ma. Zapalenie wyrostka robaczkowego często zaczyna się od nudności i bólu wokół pępka, który potem przesuwa się w prawy dół brzucha. U osoby z cukrzycą wymioty, pragnienie i częste oddawanie moczu mogą oznaczać groźne rozchwianie glikemii.

Przed podróżą albo przy krótkiej infekcji: tu formularz pasuje

Pierwszy przypadek to choroba lokomocyjna i zaplanowany wyjazd. Wiesz, że w autokarze albo na promie robi ci się niedobrze, i chcesz porozmawiać z lekarzem o leczeniu, zanim wyjedziesz. Lekarz zapyta o stałe leki, choroby przewlekłe, ciążę i o to, czy będziesz prowadzić, bo część preparatów stosowanych w tym wskazaniu powoduje senność. Zdecyduje, czy leczenie na receptę jest zasadne, czy wystarczą sposoby bez leków.

Te sposoby działają u wielu osób lepiej, niż się spodziewają. W samochodzie najmniej buja na przednim siedzeniu, w autokarze z przodu, w samolocie nad skrzydłem, na promie na środku statku i na niższym pokładzie. Patrz na horyzont albo zamknij oczy. Czytanie i przewijanie telefonu w trakcie jazdy to najpewniejszy sposób, żeby zrobiło się niedobrze. Przed podróżą zjedz coś lekkiego, bo pusty żołądek i ciężki obiad szkodzą podobnie, a wieczór przed wyjazdem obejdź się bez alkoholu. Pomaga dopływ świeżego powietrza. Dziecku w foteliku łatwiej, gdy siedzi na tyle wysoko, że widzi drogę przez przednią szybę.

Konsultację lepiej zaplanować kilka dni przed wyjazdem niż w autokarze, kiedy już jest niedobrze. Czy w ogóle stosować leczenie i jak je przyjmować, powie lekarz. Jeśli wystawi e-receptę, jest ona ważna 30 dni i można ją zrealizować w dowolnej aptece w Polsce, podając kod i PESEL.

Drugi scenariusz to typowa krótka infekcja u dorosłego, bez objawów alarmowych, gdy chcesz się upewnić, czy nawadniasz się dobrze i czy potrzebujesz czegoś więcej. Lekarz oceni opis i może też uznać, że recepta nie jest potrzebna albo że trzeba cię zbadać.

Koszt konsultacji: [DO UZUPEŁNIENIA: cena]. Odpowiedź lekarza zwykle w ciągu: [DO UZUPEŁNIENIA: typowy czas odpowiedzi]. Jeśli lekarz odmówi: [DO UZUPEŁNIENIA: zasady przy odmowie].

Wymioty a leki przyjmowane na stałe

Kto wymiotuje, ten często traci też leki, które połknął rano. Przy większości preparatów jedna utracona dawka nie ma znaczenia, ale są wyjątki, o których warto pomyśleć od razu.

Tabletki antykoncepcyjne mogą nie zadziałać, jeśli wkrótce po ich przyjęciu doszło do wymiotów lub pojawiła się silna biegunka. Zasady postępowania opisuje ulotka konkretnego preparatu, a w razie wątpliwości poradzi farmaceuta albo lekarz. Do tego czasu rozsądnie jest stosować dodatkowe zabezpieczenie.

Osoby z cukrzycą, padaczką, chorobami serca, po przeszczepie albo przyjmujące leki przeciwkrzepliwe nie powinny samodzielnie decydować, czy powtórzyć dawkę, czy ją pominąć. Przy cukrzycy wymioty zmieniają zapotrzebowanie na leki i wymagają częstszego mierzenia cukru. W tych sytuacjach skontaktuj się z lekarzem, który prowadzi twoje leczenie, a jeśli nie możesz utrzymać leków dłużej niż przez dobę, szukaj pomocy stacjonarnie.

W formularzu wpisz wszystkie leki, łącznie z tymi bez recepty i suplementami. To pomaga lekarzowi ocenić, czy nudności nie są skutkiem ubocznym czegoś, co już przyjmujesz.

Kiedy od razu na SOR albo 112

Wymioty, które mijają w dobę lub dwie, zwykle nie są groźne. Przy objawach z poniższej listy formularz nie jest właściwy. Jedź na SOR, a gdy stan jest ciężki, dzwoń pod 112:

• krew w wymiocinach albo wymioty przypominające fusy od kawy;
• czarne, smoliste stolce;
• silny lub narastający ból brzucha, twardy brzuch, ból przesuwający się w prawy dół brzucha;
• ból głowy ze sztywnością karku, gorączką, wysypką albo splątaniem;
• wymioty po urazie głowy, także kilka godzin po nim;
• ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność, zimne poty;
• brak oddawania moczu przez wiele godzin, omdlenie, splątanie;
• wymioty u małego dziecka lub osoby starszej z objawami odwodnienia;
• ciąża i niemożność utrzymania jakichkolwiek płynów;
• wymioty u osoby z cukrzycą, której poziom cukru jest wyraźnie rozchwiany lub nie da się go opanować.

Nie czekaj też, jeśli nie jesteś w stanie utrzymać nawet małych łyków przez wiele godzin. Wtedy nawadnianie doustne przestaje działać i potrzebna jest kroplówka, a tej przez internet nikt nie poda.

Zaplanowana podróż albo krótka jelitówka u dorosłego, który pije i oddaje mocz, to sytuacje, z którymi formularz ma sens.