Niedobory witamin: najpierw badanie, potem leczenie

Czy ciągłe zmęczenie oznacza niedobór witamin? Czasem tak. Znacznie częściej przyczyna leży gdzie indziej, a suplement kupiony „na wszelki wypadek” niczego nie wyjaśnia, za to potrafi zamaskować prawdziwy problem.

Niedobór witaminy to stan, w którym organizm ma jej za mało, żeby prawidłowo wykonywać zależne od niej procesy: tworzenie krwinek, pracę nerwów, gospodarkę wapniem w kościach. Powstaje wtedy, gdy witaminy jest za mało w diecie, gdy jelita jej nie wchłaniają albo gdy zapotrzebowanie rośnie, na przykład w ciąży. Rozpoznaje się go na podstawie badania krwi, a nie samopoczucia.

Dlaczego objawy niedoborów tak łatwo pomylić z czymś innym

Zmęczenie, senność, gorsza koncentracja, wypadające włosy, łamliwe paznokcie. Takie objawy daje niedobór witamin, ale daje je też niedoczynność tarczycy, niedokrwistość z braku żelaza, depresja, bezdech senny, przewlekły stres i po prostu za krótki sen. Kto zaczyna od kupna witamin, ten często odkłada badanie, które znalazłoby właściwą przyczynę.

Dwie pułapki widać w praktyce szczególnie często.

Pierwsza dotyczy kwasu foliowego i witaminy B12. Przyjmowanie kwasu foliowego na własną rękę może poprawić morfologię u osoby, która ma w rzeczywistości niedobór B12. Niedokrwistość się cofa, wyniki wyglądają lepiej, a uszkodzenie nerwów związane z brakiem B12 postępuje dalej, bo kwas foliowy go nie zatrzymuje.

Druga pułapka to biotyna, obecna w wielu preparatach „na włosy i paznokcie”. W dużych ilościach potrafi zafałszować wyniki niektórych badań laboratoryjnych, w tym hormonów tarczycy i troponiny, oznaczanej przy podejrzeniu zawału. Jeśli ją przyjmujesz, powiedz o tym w laboratorium i lekarzowi przed pobraniem krwi.

Często pomijany kandydat to żelazo. Nie jest witaminą, ale jego niedobór należy do najczęstszych przyczyn zmęczenia, szczególnie u kobiet z obfitymi miesiączkami. Pacjentka robi witaminę D i B12, oba wyniki są w normie, a ferrytyny nikt nie oznaczył. Jeśli miesiączki są obfite, trwają długo albo zdarzają się między nimi krwawienia, napisz o tym w formularzu: to informacja, która zmienia listę badań.

Przed pobraniem krwi zapytaj w laboratorium albo lekarza, czy i na ile wcześniej odstawić przyjmowane suplementy. Odpowiedź zależy od preparatu i od badania, dlatego nie ma jednej reguły dla wszystkich.

Jeśli zmęczeniu towarzyszą obniżony nastrój, utrata radości z rzeczy, które wcześniej cieszyły, i problemy ze snem, przeczytaj też o tym, jak wygląda konsultacja przy depresji. Tego nie wyrówna żadna witamina.

Witaminy, o które lekarze pytają najczęściej

Witamina D

Witamina D powstaje głównie w skórze pod wpływem słońca, a w polskich warunkach przez dużą część roku słońca jest za mało. Jej niedobór długo nie daje objawów. U dorosłych może z czasem sprzyjać osłabieniu mięśni, bólom kości i utracie masy kostnej.

Stężenie ocenia się badaniem 25(OH)D z krwi i właśnie tej nazwy szukaj w cenniku laboratorium. Laboratoria oferują też oznaczenie aktywnej formy witaminy D, ale służy ono do innych celów, na przykład przy chorobach nerek, i do oceny niedoboru się nie nadaje.

Tu jest wyjątek od zasady „najpierw badanie”. Polskie wytyczne z 2023 roku przewidują profilaktyczne przyjmowanie witaminy D bez wcześniejszego oznaczania stężenia u dorosłych, którzy latem nie przebywają wystarczająco dużo na słońcu, a w praktyce dotyczy to dużej części populacji. Badanie ma sens u osób z grup ryzyka, przy objawach i wtedy, gdy lekarz rozważa leczenie stwierdzonego niedoboru zamiast samej profilaktyki.

Witamina B12

Witaminę B12 dostarczają niemal wyłącznie produkty zwierzęce. Jej niedobór daje niedokrwistość z dużymi krwinkami, a także objawy neurologiczne: mrowienie i drętwienie stóp oraz dłoni, niepewny chód, pogorszenie pamięci, czasem zmiany nastroju. Objawy neurologiczne mogą pojawić się, zanim morfologia będzie nieprawidłowa.

Samo stężenie B12 w surowicy nie zawsze rozstrzyga sprawę. Przy wyniku granicznym albo przy objawach, które do wyniku nie pasują, lekarz może zlecić dodatkowe oznaczenia, pokazujące, czy witamina rzeczywiście trafia do komórek. Dlatego wynik „w normie, ale blisko dolnej granicy” u osoby z mrowieniem stóp to powód do rozmowy z lekarzem, nie do uspokojenia się.

Organizm magazynuje B12 w wątrobie na długo. Dlatego u kogoś, kto przeszedł na dietę roślinną i nie suplementuje B12, niedobór może ujawnić się dopiero po latach, gdy nikt już nie łączy objawów ze zmianą diety.

U osób starszych problemem bywa wchłanianie, nie dieta. Z wiekiem żołądek często wydziela mniej kwasu, a u części osób zanika też czynnik wewnętrzny, bez którego B12 się nie wchłania, a część leków przyjmowanych przewlekle to wchłanianie dodatkowo zmniejsza.

Kwas foliowy

Kwas foliowy jest potrzebny do tworzenia krwinek i podziałów komórek, dlatego jego zapotrzebowanie rośnie w ciąży. Przy planowaniu ciąży suplementację kwasu foliowego zaleca się co najmniej kilka tygodni przed poczęciem, bez czekania na badania, bo cewa nerwowa zamyka się, zanim wiele kobiet dowie się o ciąży. To drugi wyjątek od zasady. Rodzaj preparatu i ilość zależą od wywiadu i dobiera je lekarz lub położna.

Kto jest w grupie ryzyka niedoborów?

Badania w kierunku niedoborów mają największy sens u osób, u których niedobór jest bardziej prawdopodobny:

• osoby na diecie wegańskiej lub wegetariańskiej bez suplementacji B12,
• kobiety w ciąży, karmiące piersią i planujące ciążę,
• osoby starsze, zwłaszcza przyjmujące kilka leków na stałe,
• chorzy na celiakię, chorobę Leśniowskiego-Crohna i inne choroby jelit zaburzające wchłanianie,
• osoby po operacjach żołądka lub jelit, w tym po zabiegach bariatrycznych,
• osoby długotrwale przyjmujące leki zmniejszające kwaśność soku żołądkowego albo niektóre leki przeciwcukrzycowe,
• osoby rzadko przebywające na świeżym powietrzu oraz nadużywające alkoholu.

Jeśli z powodu insulinooporności lub stanu przedcukrzycowego przyjmujesz leki od dłuższego czasu, zapytaj lekarza, czy nie oznaczyć B12.

Nadmiar witamin też szkodzi

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, czyli A, D, E i K, gromadzą się w organizmie. Przy długim przyjmowaniu dużych ilości mogą wywołać objawy przedawkowania. Nadmiar witaminy D podnosi stężenie wapnia we krwi, co daje nudności, wymioty, silne pragnienie, częste oddawanie moczu i osłabienie, a przy dłuższym czasie może uszkadzać nerki.

Nawet witaminy rozpuszczalne w wodzie nie są całkiem obojętne. Przewlekłe przyjmowanie bardzo dużych ilości witaminy B6 wiąże się z uszkodzeniem nerwów obwodowych.

Najczęstszy scenariusz przedawkowania wcale nie wynika z jednej dużej dawki. To zbieg kilku źródeł: multiwitamina, osobny preparat z tą samą witaminą, do tego żywność i napoje wzbogacane witaminami. Każdy z osobna wygląda niewinnie.

Osobna sprawa to interakcje. Witamina K wpływa na działanie części leków przeciwkrzepliwych, a gwałtowna zmiana jej podaży może rozregulować leczenie. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny każdy suplement uzgadniać z lekarzem.

Co lekarz może zrobić podczas konsultacji online?

Lekarz spojrzy na wyniki razem z tym, co wpiszesz w formularzu: dietę, choroby przewlekłe, stałe leki i wszystkie suplementy, także te „tylko na włosy”. Zapyta, od kiedy trwają objawy i czy w ostatnim czasie zmieniła się waga. Na tej podstawie może zaproponować brakujące badania, wyjaśnić wynik albo wystawić e-receptę na preparat wydawany wyłącznie na receptę, jeśli uzna, że jest potrzebny. Wiele preparatów witaminowych jest dostępnych bez recepty, więc sama decyzja o leczeniu nie zawsze kończy się receptą.

Koszt: [DO UZUPEŁNIENIA: cena]. Czas odpowiedzi: [DO UZUPEŁNIENIA: typowy czas odpowiedzi]. Jeśli lekarz odmówi wystawienia recepty albo zaleci wizytę w gabinecie: [DO UZUPEŁNIENIA: zasady przy odmowie].

Sytuacje, które wymagają wizyty, a nie formularza

Nie zaczynaj od formularza, tylko zgłoś się do lekarza stacjonarnie, a w stanach nagłych jedź na SOR lub dzwoń pod 112, gdy:

• drętwienie i mrowienie stóp lub dłoni narasta, pojawia się niepewny chód albo zaburzenia równowagi (to sprawa na dni, nie na tygodnie),
• bladości i osłabieniu towarzyszy duszność, ból w klatce piersiowej, kołatanie serca albo omdlenie: to wymaga pilnej pomocy, SOR lub 112,
• masz czarne, smoliste stolce, krew w stolcu lub wymiotujesz krwią, bo niedokrwistość może wynikać z krwawienia z przewodu pokarmowego,
• tracisz na wadze bez żadnej przyczyny albo masz przewlekłą biegunkę,
• u osoby starszej w krótkim czasie pogorszyła się pamięć lub pojawiło się splątanie,
• po przyjmowaniu dużych ilości witaminy D pojawiły się wymioty, silne pragnienie i osłabienie,
• objawy dotyczą dziecka, bo niedoborami u dzieci zajmuje się pediatra.

Niedokrwistość bywa też przyczyną zawrotów głowy przy wstawaniu. Jeśli to one skłoniły cię do badań, a zdarzyło się omdlenie, nie czekaj na wyniki witamin i skontaktuj się z lekarzem stacjonarnie.