Insulinooporność: które badania mają sens i co dalej

Wynik przychodzi mailem z laboratorium. Pakiet „w kierunku insulinooporności”, glukoza i insulina w kilku punktach krzywej, obok wyliczony wskaźnik HOMA-IR z czerwoną strzałką. Wieczorem ta sama osoba ma już zapisane jadłospisy „IR” i listę produktów, których podobno nie wolno jej jeść.

Taki scenariusz nie jest rzadkością. Tymczasem jeden wskaźnik z jednego pobrania mówi o zdrowiu mniej, niż sugeruje czerwona strzałka.

Czym jest insulinooporność, a czym nie jest

Insulinooporność to stan, w którym komórki mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej słabiej reagują na insulinę, więc trzustka musi wydzielać jej więcej, żeby utrzymać prawidłowe stężenie glukozy we krwi. Towarzyszy otyłości brzusznej, stanowi przedcukrzycowemu, cukrzycy typu 2, zespołowi policystycznych jajników i stłuszczeniu wątroby. Sama w sobie nie jest odrębną jednostką chorobową.

Tak ujmuje to stanowisko grupy polskich towarzystw naukowych z 2022 roku, współtworzone m.in. przez diabetologów i endokrynologów [DO WERYFIKACJI: skład towarzystw i rok]. W praktyce oznacza to, że słowo „insulinooporność” na karcie niewiele mówi, dopóki nie wiadomo, co za nim stoi. Czy glukoza jest już podwyższona? Czy jest nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, stłuszczenie wątroby? Od odpowiedzi na te pytania zależy, co lekarz zaleci.

Insulinooporność bywa też stanem przejściowym. Nasila się w ciąży, w okresie dojrzewania, przy przewlekłym niewyspaniu, w czasie infekcji i po kilku tygodniach leżenia. Wynik zrobiony w takim momencie łatwo przecenić.

W mediach społecznościowych insulinooporność kojarzy się głównie z młodymi kobietami. Dotyczy jednak także mężczyzn, u których często przebiega po cichu: obwód w pasie rośnie, ciśnienie zaczyna być wyższe, w badaniach okresowych pojawia się podwyższony cholesterol albo nieprawidłowe próby wątrobowe. Mężczyźni rzadziej robią pakiety badań z internetu, więc zaburzenia bywają u nich wykrywane później, nieraz od razu jako stan przedcukrzycowy. Jeśli w rodzinie chorował ktoś na cukrzycę typu 2, glukoza na czczo raz na jakiś czas ma sens niezależnie od płci i samopoczucia.

Senność po obiedzie i napady głodu

W internetowych listach „objawów insulinooporności” pojawiają się senność po posiłku, ochota na słodycze, zmęczenie, trudność z chudnięciem i mgła mózgowa. Każdy z nich może mieć kilkanaście innych przyczyn: za krótki sen, niedokrwistość, niedoczynność tarczycy, depresję, obfity posiłek jedzony w pośpiechu. Senność po obiedzie zna większość ludzi, także tych z idealnymi wynikami.

Na podstawie samopoczucia insulinooporności nie da się ani rozpoznać, ani wykluczyć.

Jest jeden sygnał, który lekarze traktują poważniej. Ciemne, lekko aksamitne przebarwienia skóry na karku, w pachach lub w pachwinach, nazywane rogowaceniem ciemnym, to powód, żeby sprawdzić gospodarkę glukozową. Pacjenci rzadko o nich wspominają, bo biorą je za zabrudzenie albo podrażnienie od ubrania. Jeśli zauważasz u siebie takie zmiany, opisz je w formularzu.

Skąd tyle rozpoznań insulinooporności?

Wiele „rozpoznań” insulinooporności opiera się na dwóch badaniach: wskaźnika HOMA-IR i krzywej insulinowej, czyli pomiarów insuliny w kolejnych punktach doustnego testu obciążenia glukozą. Oba mają wartość w badaniach naukowych. W codziennej diagnostyce polscy eksperci nie zalecają ich rutynowo [DO WERYFIKACJI], bo nie ma dla nich jednolitych norm, stężenie insuliny różni się zależnie od laboratorium i metody, a sam wynik zwykle nie zmienia zaleceń.

Tu leży praktyczny problem. Jeśli glukoza, hemoglobina glikowana i lipidogram są prawidłowe, lekarz i tak zaleci więcej ruchu i uporządkowanie snu. Jeśli są nieprawidłowe, to właśnie na nich oprze decyzję, a nie na insulinie.

Druga strona zjawiska to rynek. Pakiety badań, suplementy „na insulinooporność”, płatne diety z długą listą zakazów. Dla kogoś, kto ma skłonność do restrykcyjnego jedzenia albo w przeszłości zmagał się z zaburzeniami odżywiania, taki przekaz bywa szkodliwy. Dieta zbudowana na zakazach często kończy się poczuciem winy zamiast trwałej zmiany.

Co zrobić z wynikiem HOMA-IR, który już masz

Wynik HOMA-IR warto zachować, ale nie należy budować na nim planu leczenia. Podaj w formularzu cały wynik, łącznie z glukozą, z której wskaźnik wyliczono, i datą pobrania. Dla lekarza ta glukoza bywa cenniejsza niż sam HOMA-IR. Jeśli pobranie było robione w trakcie infekcji, po nieprzespanej nocy albo w okresie ścisłej diety, napisz o tym, bo każda z tych sytuacji może przesunąć wynik.

Powtarzanie HOMA-IR co kilka tygodni, żeby sprawdzić, czy „dieta działa”, zwykle niewiele wnosi. Lepszą miarą postępów są obwód talii, ciśnienie, samopoczucie przy wysiłku, a po kilku miesiącach glukoza, HbA1c i lipidogram oznaczone w laboratorium.

Badania, które mają znaczenie przy podejrzeniu insulinooporności

Przy podejrzeniu zaburzeń gospodarki węglowodanowej lekarz zwykle zaczyna od badań, które mają ustalone kryteria interpretacji i przekładają się na decyzje:

• glukoza na czczo z krwi żylnej (glukometr służy do samokontroli, nie do rozpoznania),
• doustny test obciążenia glukozą (OGTT) z pomiarem glukozy, gdy wynik na czczo jest niejednoznaczny albo są czynniki ryzyka,
• hemoglobina glikowana (HbA1c), odzwierciedlająca średnie stężenie glukozy z ostatnich kilku miesięcy,
• lipidogram, bo zaburzenia tłuszczów i insulinooporność często występują razem,
• próby wątrobowe, a czasem USG jamy brzusznej, gdy lekarz podejrzewa stłuszczenie wątroby,
• pomiar ciśnienia tętniczego i obwodu talii.

Normy tych badań podaje laboratorium, a ich interpretację warto zostawić lekarzowi, bo liczy się zestaw wyników i wywiad, nie pojedyncza wartość. Przy nieregularnych miesiączkach, nadmiernym owłosieniu czy objawach ze strony tarczycy panel może zostać poszerzony o hormony. To decyzja zależna od całego obrazu.

Dwie rzeczy przed OGTT, o których pacjenci często nie słyszą. Przez kilka dni przed badaniem jedz normalnie, bez odchudzania i bez odstawiania pieczywa czy owoców, bo „przygotowanie się” dietą potrafi zafałszować wynik. Przyjdź wypoczęty, po przespanej nocy, a przez dwie godziny testu posiedź spokojnie w przychodni.

Spacer do sklepu czy papieros między pobraniami zaburzają wynik.

Ruch, sen i masa ciała działają lepiej niż lista zakazów

Podstawą postępowania przy insulinooporności jest zmiana stylu życia. Ma za sobą znacznie mocniejsze dowody niż suplementy i poprawia wrażliwość na insulinę także wtedy, gdy waga spada wolniej, niż by się chciało.

Mięśnie zużywają dużą część glukozy po posiłku. Każdy ruch, który je angażuje, poprawia reakcję na insulinę: spacer po obiedzie, schody zamiast windy, rower do pracy. Trening siłowy ma tu swoje miejsce, bo buduje masę mięśniową, ale nie trzeba zaczynać od karnetu na siłownię. Ważniejsze jest, żeby wybrany ruch dało się utrzymać przez miesiące, a nie przez dwa tygodnie zapału.

O śnie mówi się rzadziej. Przewlekłe niewyspanie i praca zmianowa pogarszają gospodarkę glukozową, podobnie jak nieleczony bezdech senny. Jeśli ktoś z domowników mówi, że głośno chrapiesz i na chwilę przestajesz oddychać, napisz o tym w formularzu.

U osób z nadwagą nawet umiarkowana redukcja masy ciała poprawia wyniki metaboliczne. W jedzeniu sprawdza się regularność, dużo warzyw, produkty pełnoziarniste, mniej słodzonych napojów i wysoko przetworzonej żywności. Osobnej „diety na insulinooporność” z listą zakazanych produktów zalecenia nie przewidują [DO WERYFIKACJI].

Jeśli myśl o jedzeniu budzi lęk, liczysz każdy kęs, a po posiłkach pojawia się poczucie winy, porozmawiaj o tym z lekarzem lub psychologiem, zanim zmienisz cokolwiek w diecie.

Leczenie farmakologiczne ma określone wskazania, które lekarz ocenia na podstawie wyników i chorób współistniejących. Sama etykieta „insulinooporność” przy prawidłowej glukozie zwykle nie jest powodem do jego włączenia [DO WERYFIKACJI]. Czy farmakoterapia ma sens, decyduje lekarz po ocenie wyników, a leczenie wymaga potem kontroli badań.

Insulinooporność a PCOS i planowanie ciąży

Zespół policystycznych jajników i insulinooporność są ściśle powiązane. Nadmiar insuliny nasila wytwarzanie androgenów w jajnikach, co może się przekładać na nieregularne miesiączki, trądzik i nadmierne owłosienie. U części kobiet z PCOS insulinooporność występuje także przy prawidłowej masie ciała.

Rozpoznanie PCOS stawia ginekolog lub endokrynolog według kryteriów obejmujących zaburzenia cyklu, objawy lub wyniki świadczące o nadmiarze androgenów oraz obraz jajników w USG. W formularzu się go nie ustali. Konsultacja online może pomóc zaplanować badania, ale diagnostyka odbywa się w gabinecie. Jeśli u dorosłej kobiety pojawił się trądzik razem z nieregularnymi miesiączkami, więcej o tym połączeniu przeczytasz na stronie o leczeniu trądziku u dorosłych.

Przy planowaniu ciąży insulinooporność i PCOS to temat na rozmowę z ginekologiem jeszcze przed staraniami. W ciąży gospodarkę glukozową ocenia się według osobnego harmonogramu badań i prowadzi ją lekarz prowadzący ciążę, nie konsultacja online.

Konsultacja online: z czym przyjść

Konsultacja online przy insulinooporności daje najwięcej, gdy masz przed sobą wyniki badań i możesz je przepisać do formularza. Lekarz zapyta, kiedy były robione i czy na czczo, o zmiany masy ciała w ostatnim roku, ciśnienie, miesiączki, przyjmowane leki i cukrzycę w rodzinie. Na tej podstawie może omówić wyniki, zaproponować brakujące badania albo zalecić wizytę u diabetologa lub endokrynologa. Lekarz online nie zmierzy ci talii i nie obejrzy skóry, więc opisz to, co sam widzisz.

Receptę wystawi, jeśli uzna leczenie za zasadne. Równie dobrze może uznać, że na tym etapie wystarczą zmiany stylu życia i kontrola badań. Koszt konsultacji: [DO UZUPEŁNIENIA: cena]. Odpowiedź lekarza: [DO UZUPEŁNIENIA: typowy czas odpowiedzi]. Gdy lekarz odmówi wystawienia recepty: [DO UZUPEŁNIENIA: zasady przy odmowie].

Kiedy formularz to zły pomysł

Zamiast wypełniać formularz, zgłoś się do lekarza stacjonarnie, a w stanie nagłym dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, jeśli:

• masz silne pragnienie, oddajesz dużo moczu, chudniesz bez powodu i jesteś wyraźnie osłabiony, bo to mogą być objawy cukrzycy wymagające pilnego oznaczenia glukozy,
• do tych objawów dochodzą wymioty, ból brzucha, szybki i głęboki oddech, zapach acetonu z ust, senność lub splątanie: to stan nagły, dzwoń pod 112 albo jedź na SOR,
• domowy glukometr pokazuje bardzo wysokie wartości i czujesz się źle,
• powtarzają się epizody drżenia, zlewnych potów, kołatania serca i dezorientacji, które mijają po zjedzeniu czegoś słodkiego,
• jesteś w ciąży, bo glikemię w ciąży ocenia lekarz prowadzący,
• jedzenie wymyka się spod kontroli albo głodzenie się, prowokowanie wymiotów czy skrajne restrykcje stały się sposobem na kontrolę masy ciała: potrzebny jest specjalista, nie kolejna dieta.

Z insulinoopornością często idą w parze inne sprawy do kontroli, na przykład ciśnienie. Jeśli leczysz już nadciśnienie, wspomnij o tym w formularzu. A jeśli wyniki mają być punktem wyjścia do szerszej rozmowy o zmęczeniu, zajrzyj też na stronę o badaniu niedoborów witamin.