Zwolnienie lekarskie: co wolno, a czego nie wolno

10 października, 2026

~10 min

W czasie zwolnienia lekarskiego nie wolno wykonywać pracy zarobkowej ani podejmować aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, czyli działań utrudniających lub wydłużających leczenie. Ustawa wyłącza z tego zwykłe czynności dnia codziennego oraz czynności incydentalne uzasadnione istotnymi okolicznościami, przy czym polecenie pracodawcy taką okolicznością nie jest.

Skutkiem naruszenia którejkolwiek z tych dwóch zasad jest utrata zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, a nie za sam dzień naruszenia. Od 13 kwietnia 2026 r. oba pojęcia mają definicje zapisane wprost w ustawie; wcześniej przepis takich definicji nie zawierał.

Dwie przesłanki utraty zasiłku

Utrata prawa do zasiłku wiąże się z dwiema sytuacjami, wymienionymi w art. 17 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Przepis brzmi: „Ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy: 1) wykonuje pracę zarobkową lub 2) podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia”.

Sankcja obejmuje cały okres zwolnienia. Ta część reguły nie jest nowa i obowiązywała także przed 2026 rokiem; zmieniło się nazwanie obu przesłanek.

Czym jest praca zarobkowa

Definicja jest szeroka i oderwana od formy zatrudnienia. Art. 17 ust. 1a: „Pracą zarobkową, o której mowa w ust. 1 pkt 1, jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy”.

Liczy się zarobkowy charakter czynności, a nie to, czy wykonano ją na umowie o pracę, na zleceniu, czy w ramach własnej działalności. Wyłączone są czynności incydentalne, ale tylko wtedy, gdy ich podjęcia wymagają istotne okoliczności. Polecenie pracodawcy nie jest istotną okolicznością, co ustawa mówi wprost w ostatnim zdaniu tej definicji.

Pracownik, który na zwolnieniu dostaje prośbę o „tylko jeden podpis” albo „krótką telekonferencję”, nie może zatem powołać się na oczekiwanie firmy jako na okoliczność uzasadniającą wykonanie zadania.

Aktywność niezgodna z celem zwolnienia

Druga przesłanka odnosi się do przebiegu leczenia, nie do zarobku. Art. 17 ust. 1b: „Aktywnością niezgodną z celem zwolnienia od pracy, o której mowa w ust. 1 pkt 2, są wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności”.

Kryterium jest funkcjonalne: czy dana aktywność utrudnia albo wydłuża leczenie. Ustawa nie zawiera listy czynności dozwolonych ani listy zakazanych, a wyłączenie „zwykłych czynności dnia codziennego” obejmuje to, bez czego nie da się funkcjonować w domu.

Ustawa nie przesądza natomiast, czy konkretne wyjście albo konkretna czynność mieści się w granicach, bo ocena zależy od rozpoznania, od zaleceń i od przebiegu leczenia. Pytanie o dopuszczalność określonej aktywności przy danym stanie zdrowia należy skierować do lekarza prowadzącego.

Wyłączenia nie są takie same dla obu przesłanek

Ustawa przewiduje dla każdej z dwóch przesłanek inny zestaw wyłączeń. Przy pracy zarobkowej (art. 17 ust. 1a) wyłączone są wyłącznie czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Przy aktywności niezgodnej z celem zwolnienia (art. 17 ust. 1b) wyłączone są dwie rzeczy: zwykłe czynności dnia codziennego albo czynności incydentalne wymagane istotnymi okolicznościami.

Zwykłe czynności dnia codziennego nie stanowią więc wyłączenia od zakazu pracy zarobkowej. Zakupy, sprzątanie czy odprowadzenie dziecka do szkoły są oceniane pod kątem tego, czy utrudniają leczenie, bo zarobkowego charakteru nie mają. Czynność, która przynosi zarobek, nie przestaje nim być dlatego, że jest dla kogoś codzienna.

Słowo „incydentalne” działa przy tym łącznie z drugim warunkiem: wyłączenie wymaga zarówno pojedynczego charakteru czynności, jak i istotnych okoliczności uzasadniających jej podjęcie. Jedna cecha bez drugiej nie wystarcza.

Jedno zwolnienie na każdy tytuł ubezpieczenia

Osoba ubezpieczona z kilku tytułów nie otrzymuje jednego zwolnienia obejmującego wszystko. Art. 17 ust. 1c stanowi, że przy spełnianiu warunków podlegania ubezpieczeniom społecznym z co najmniej dwóch tytułów niezdolność do pracy dotyczy każdego z tych tytułów, „dla których odrębnie wystawia się zwolnienie od pracy”.

Dotyczy to na przykład osoby zatrudnionej na umowie o pracę i jednocześnie prowadzącej działalność albo pracującej na zleceniu. Dokumenty wystawia się wtedy osobno dla każdego tytułu.

Jak brzmiał przepis wcześniej

Do 12 kwietnia 2026 r. art. 17 ust. 1 ujmował całość w jednym zdaniu, bez definicji i bez wyłączeń: „Ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia”.

Sankcja pozostała ta sama, czyli utrata zasiłku za cały okres zwolnienia. Zmieniła się konstrukcja przesłanek: dawne „wykorzystywanie zwolnienia w sposób niezgodny z celem” zastąpiło „podejmowanie aktywności niezgodnej z celem tego zwolnienia”, a oba pojęcia zyskały definicje ustawowe wraz z wyłączeniami, których wcześniej w przepisie nie było.

Materiały opisujące ten temat na podstawie brzmienia sprzed 13 kwietnia 2026 r. nie są zatem pełne, nawet jeżeli wnioski praktyczne w wielu sytuacjach pozostają zbieżne.

Trzy etapy jednej nowelizacji

Zmiany weszły w życie w trzech terminach i każdy dotyczy innego zagadnienia. Wszystkie wynikają z art. 13 ustawy z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 26):

27 stycznia 2026 r.: kontrola prawidłowości orzekania o niezdolności do pracy (art. 59), w tym uprawnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do skierowania na badanie i do żądania dokumentacji medycznej, oraz przepisy dotyczące rejestru zaświadczeń lekarskich (art. 56) i cofnięcia upoważnienia do wystawiania zaświadczeń (art. 60).
13 kwietnia 2026 r.: definicje pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia (art. 17 ust. 1, 1a, 1b, 1c) oraz procedura kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień (art. 68 i art. 68a-68g).
1 stycznia 2027 r.: możliwość niewystawienia zwolnienia z jednego z tytułów ubezpieczenia na żądanie ubezpieczonego (art. 17 ust. 1d i 1e) oraz powiązane przepisy o okresie zasiłkowym przy wielu tytułach.

Tekst opisujący „nowe zasady zwolnień” bez wskazania etapu może odnosić się do przepisu, który jeszcze nie obowiązuje, albo do procedury obowiązującej od innej daty niż definicje.

Możliwość niewystawienia zwolnienia z jednego tytułu ubezpieczenia

Od 1 stycznia 2027 r. ubezpieczony będzie mógł zażądać, aby zwolnienie z jednego z tytułów nie zostało wystawione. Art. 17 ust. 1d w brzmieniu wchodzącym w życie z tą datą: „Jeżeli jednak praca zarobkowa w ramach określonego tytułu może być wykonywana z uwagi na rodzaj tej pracy, na żądanie ubezpieczonego można nie wystawić zwolnienia od pracy z tego tytułu”. Ust. 1e nakłada w takim przypadku obowiązek poinformowania płatnika składek o okresie, na który wystawiono zwolnienie z innego tytułu.

W obiegu publicznym zmiana ta opisywana jest skrótowo jako zgoda na „pracę u drugiego pracodawcy na zwolnieniu”. Ustawa mówi jednak o tytułach ubezpieczenia, a nie o pracodawcach, więc może chodzić również o zlecenie albo działalność gospodarczą. Mechanizm polega na niewystawieniu zwolnienia z danego tytułu, a nie na pracy w czasie zwolnienia z niego, a inicjatywa należy do ubezpieczonego, który musi tego zażądać. Warunkiem jest rodzaj pracy pozwalający ją wykonywać.

Do 31 grudnia 2026 r. przepis nie obowiązuje i nie można się na niego powoływać.

Dwa różne rodzaje kontroli

Kontrola orzekania i kontrola wykorzystywania zwolnienia to osobne procedury, wprowadzone w różnych terminach.

Kontrola prawidłowości orzekania o niezdolności do pracy działa od 27 stycznia 2026 r., na podstawie art. 59 ustawy zasiłkowej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może w jej ramach skierować ubezpieczonego na badanie do lekarza orzecznika lub konsultanta, skierować na badania pomocnicze, zażądać udostępnienia dokumentacji medycznej od osoby wystawiającej zaświadczenie albo od podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, a także zażądać wyjaśnień od ubezpieczonego. Ubezpieczony ma obowiązek udostępnić dokumentację lekarzowi przeprowadzającemu badanie.

Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia działa od 13 kwietnia 2026 r. i opiera się na art. 68 oraz nowych art. 68a-68g. Przepisy te regulują wszczęcie kontroli, upoważnienie do jej przeprowadzenia, przebieg i protokół. Wzór upoważnienia oraz wzór protokołu określa rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 8 kwietnia 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 503), obowiązujące od 13 kwietnia 2026 r.

Pismo dotyczące badania u orzecznika odnosi się do tego, czy zwolnienie było zasadne. Kontrola w miejscu zamieszkania odnosi się do tego, jak zwolnienie jest wykorzystywane. To dwie różne sprawy i dwie różne podstawy prawne.

Dokumentacja zwolnienia a kontrola orzekania

Uprawnienie z art. 59 obejmuje żądanie dokumentacji medycznej od osoby, która wystawiła zaświadczenie, oraz od podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych. Kontrola orzekania obejmuje zatem również to, co zostało zapisane przy wystawieniu dokumentu, a nie sam stan ubezpieczonego w dniu badania.

Dla osoby, która korzysta ze zwolnienia, wynika z tego jedna praktyczna konsekwencja. Informacje podane przy konsultacji trafiają do dokumentacji medycznej i to one, a nie późniejsze wyjaśnienia, opisują stan zdrowia z dnia wystawienia zaświadczenia. Niepełny wywiad działa w tej procedurze przeciw ubezpieczonemu, bo zawęża materiał, na którym opiera się ocena zasadności zwolnienia.

Zatajenie informacji medycznej przy uzyskiwaniu zwolnienia jest z tego samego powodu ryzykowne, niezależnie od tego, czy konsultacja odbywa się zdalnie, czy stacjonarnie. Zakres i okres zwolnienia mają odpowiadać rzeczywistemu stanowi zdrowia, a ten jest weryfikowalny.

Obowiązek udostępnienia dokumentacji lekarzowi przeprowadzającemu badanie ciąży przy tym również na samym ubezpieczonym (art. 59 ust. 4). Wezwanie na badanie do lekarza orzecznika nie jest zatem zaproszeniem, lecz elementem procedury, w której nieobecność i nieprzedstawienie dokumentacji mają swoje następstwa dla ustalenia prawa do świadczenia.

Kto przeprowadza kontrolę wykorzystywania zwolnienia

Uprawnienie mają dwa podmioty: Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz płatnicy składek. Art. 68 ustawy zasiłkowej odnosi się do płatników wskazanych w art. 61 ust. 1 pkt 1, czyli tych, którzy sami ustalają prawo do zasiłku i go wypłacają.

Kontrolę może więc prowadzić także pracodawca, obok instytucji publicznej. Osoba kontrolująca działa na podstawie upoważnienia, którego wzór ustalono rozporządzeniem z 8 kwietnia 2026 r., a wynik kontroli jest utrwalany w protokole o wzorze określonym w tym samym rozporządzeniu.

Która sygnatura ustawy jest aktualna

Obowiązującym tekstem jednolitym ustawy zasiłkowej jest Dz.U. 2026 poz. 854, ogłoszony 29 czerwca 2026 r. na podstawie obwieszczenia Marszałka Sejmu z 19 czerwca 2026 r. Poprzedni tekst jednolity, Dz.U. 2025 poz. 501, jest w rejestrze Dziennika Ustaw oznaczony jako wygasły z dniem 28 czerwca 2026 r.

Materiały powołujące się dziś na Dz.U. 2025 poz. 501 jako aktualny tekst ustawy odsyłają zatem do wersji, która nie jest już obowiązującym tekstem jednolitym. Same zmiany merytoryczne wprowadziła ustawa z 18 grudnia 2025 r. (Dz.U. 2026 poz. 26), której art. 13 zmienił ustawę zasiłkową etapami.

Najczęstsze pytania

Czy mogę odebrać służbowy telefon w czasie zwolnienia?

Ustawa nie odpowiada na to pytanie wprost i nie zawiera przepisu wyliczającego dozwolone czynności. Z definicji z art. 17 ust. 1a wynika, że polecenie pracodawcy nie jest istotną okolicznością uzasadniającą czynność incydentalną, a definicja obejmuje każdą czynność o charakterze zarobkowym. Ocena konkretnej sytuacji należy do podmiotu, który ustala prawo do zasiłku.

Czy wyjazd do rodziny w innym mieście przerywa zwolnienie?

Kryterium ustawowe dotyczy tego, czy działanie utrudnia albo wydłuża leczenie lub rekonwalescencję, a nie samego miejsca pobytu. Miejsce pobytu w czasie zwolnienia ma natomiast znaczenie dla kontroli i dla korespondencji z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz z płatnikiem. Ocena, czy podróż jest w danym stanie zdrowia wskazana, należy do lekarza prowadzącego.

Prowadzę własną działalność i jestem na zwolnieniu z umowy o pracę. Co z fakturami?

Definicja z art. 17 ust. 1a nie odnosi się do formy prawnej, więc czynności zarobkowe w ramach działalności podlegają tej samej ocenie co praca na umowie. Art. 17 ust. 1c przewiduje przy tym, że niezdolność do pracy dotyczy każdego tytułu ubezpieczenia, a zwolnienie wystawia się dla każdego z nich odrębnie. Możliwość niewystawienia zwolnienia z wybranego tytułu wchodzi w życie 1 stycznia 2027 r. i wymaga żądania ubezpieczonego.

Czy zwolnienie wystawione na jeden tytuł chroni mnie przy drugim?

Nie. Z art. 17 ust. 1c wynika, że niezdolność do pracy dotyczy każdego tytułu ubezpieczenia osobno i dla każdego wystawia się odrębne zwolnienie. Wykonywanie pracy zarobkowej w ramach tytułu, na który zwolnienia nie wystawiono, jest osobną sytuacją prawną i do 31 grudnia 2026 r. nie ma do niej zastosowania przepis o niewystawianiu zwolnienia z wybranego tytułu.

Czy zwolnienie można uzyskać podczas konsultacji zdalnej?

O wystawieniu zaświadczenia o czasowej niezdolności do pracy decyduje lekarz po zapoznaniu się z informacjami o stanie zdrowia i może odmówić jego wystawienia. Część sytuacji wymaga badania stacjonarnego, a konsultacja online jest świadczeniem zdrowotnym, nie zamówieniem dokumentu. Zakres i okres zwolnienia wynikają z oceny lekarskiej, nie z oczekiwania osoby ubezpieczonej.

Powiązane tematy

Źródła

Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, t.j. Dz.U. 2026 poz. 854, art. 17 ust. 1, 1a, 1b, 1c, 1d i 1e, art. 56, art. 59, art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 1, art. 68 i art. 68a-68g; poprzedni tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 501, w rejestrze oznaczony jako wygasły 28.06.2026
Ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2026 poz. 26, art. 13 (przepisy zmieniające i terminy wejścia w życie); brzmienie art. 17 ust. 1 obowiązujące do 12.04.2026 według tekstu jednolitego Dz.U. 2025 poz. 501
Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2026 r. w sprawie wzoru upoważnienia do przeprowadzenia kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy i wzoru protokołu tej kontroli, Dz.U. 2026 poz. 503