Zapalenie zatok: kiedy potrzebny lekarz i antybiotyk

Październik, trzeci tydzień kataru. Rano pod oczami czuć ciężar, jakby ktoś wcisnął kciuki w policzki, nos nie przepuszcza powietrza, a jedzenie smakuje jak papier. Wiele osób w tym momencie jest pewnych, że bez antybiotyku się nie obejdzie.

Zwykle się obejdzie.

Zapalenie zatok przynosowych to stan zapalny błony śluzowej nosa i wypełnionych powietrzem przestrzeni w kościach twarzy: pod oczami, nad brwiami, między oczodołami. Rozpoznaje się je po zatkanym nosie lub wydzielinie z nosa (także spływającej po tylnej ścianie gardła), którym towarzyszy ból lub ucisk twarzy albo osłabienie węchu. Ostra postać prawie zawsze zaczyna się od zwykłej infekcji wirusowej. Obrzęknięta śluzówka zatyka wąskie ujścia zatok, wydzielina zalega i robi się ciasno. Według wytycznych NICE ostre zapalenie zatok trwa zwykle dwa, trzy tygodnie i w większości przypadków mija bez leczenia przyczynowego.

Przeziębienie, zatoki, alergia czy ząb?

Przeziębienie i zapalenie zatok to w dużej mierze ta sama choroba w różnych momentach. Europejskie wytyczne EPOS 2020 przyjmują, że zwykła infekcja wirusowa nosa trwa do około 10 dni. Jeśli objawy utrzymują się dłużej albo po mniej więcej pięciu dniach wyraźnie się nasilają, mówi się o zapaleniu zatok po infekcji wirusowej. Nazwa brzmi groźnie, ale w tej grupie bakterie nadal są rzadkością.

Katar alergiczny wygląda inaczej. Wydzielina jest wodnista, nos swędzi, kicha się seriami, często łzawią oczy, a gorączki nie ma wcale. Objawy wracają w tym samym sezonie albo w tym samym miejscu. Gdy ten opis pasuje bardziej niż ucisk w twarzy, zajrzyj na stronę o tym, jak wygląda katar sienny i kiedy da się go leczyć online. Trzeba przy tym pamiętać, że u alergika stale obrzęknięty nos łatwiej przechodzi w zapalenie zatok.

Najczęściej przeoczana przyczyna to ząb. Korzenie górnych zębów trzonowych leżą tuż pod dnem zatoki szczękowej, czasem oddziela je od niej cienka blaszka kości. Działa to w dwie strony. Zapalenie zatoki potrafi dawać ból kilku górnych zębów naraz, który nasila się przy schodzeniu po schodach. Z kolei chory ząb albo świeże leczenie kanałowe mogą wywołać zapalenie zatoki po jednej stronie, z nieprzyjemnym zapachem wydzieliny, który czuje sam pacjent. Wtedy pierwszy krok to dentysta, bo leczenie samych zatok nie usunie przyczyny.

Nawracający ból czoła albo okolicy oczu bez kataru to z kolei rzadko zatoki. Wiele osób latami mówi o „chorych zatokach”, a w opisie widać raczej migrenę albo ból napięciowy: ból przychodzi napadami, czasem z nudnościami i nadwrażliwością na światło, nos jest drożny, węch w porządku. Przy takim obrazie więcej powie strona o migrenie i jej typowym przebiegu niż kolejne leczenie zatok.

Ból ucha przy zatkanym nosie też nie zawsze oznacza zatoki. Przy katarze często zatyka się trąbka słuchowa, a ból głęboko w uchu może już świadczyć o zapaleniu ucha środkowego. O tym, co w bólu ucha da się ocenić bez badania, piszemy osobno.

Dziesiąty dzień nie przesądza o bakteriach

W wielu poradnikach pada prosta reguła: katar dłuższy niż dziesięć dni oznacza bakterie i antybiotyk. EPOS 2020 stawia sprawę ostrożniej. O ostrym bakteryjnym zapaleniu zatok myśli się dopiero wtedy, gdy spełnione są co najmniej trzy z poniższych cech:

• gorączka powyżej 38°C;
• silny ból twarzy, najczęściej po jednej stronie;
• „druga fala”, czyli wyraźne pogorszenie po okresie, gdy już było lepiej;
• ropna wydzielina z przewagą jednej strony;
• podwyższone wskaźniki stanu zapalnego we krwi (CRP, OB).

Ostatniego punktu lekarz online nie sprawdzi, chyba że masz świeży wynik. Dlatego tak ważne jest, żeby w formularzu opisać przebieg dzień po dniu zamiast samego dzisiejszego stanu. Zdanie „od poniedziałku było lepiej, w piątek wróciła gorączka i ból pod lewym okiem” mówi lekarzowi więcej niż „mam zatoki od dwóch tygodni”.

Jedna rzecz zaskakuje prawie wszystkich. Kolor wydzieliny sam w sobie niewiele znaczy. Żółty albo zielonkawy katar pojawia się też przy zwykłych infekcjach wirusowych, bo barwę nadają mu komórki odpornościowe. Liczy się przebieg i towarzyszące objawy.

Co z tego wynika dla konsultacji? Lekarz może uznać, że antybiotyk nie jest potrzebny, i zamiast recepty zaproponować leczenie objawowe oraz termin, po którym objawy trzeba ocenić ponownie. Antybiotyk bez wskazań nie skraca choroby, za to daje ryzyko biegunki, wysypki i oporności bakterii.

Domowe sposoby, które mają sens

Płukanie nosa roztworem soli to najlepiej udokumentowana z domowych metod. Gotowe zestawy z butelką lub irygatorem są w aptekach. Do przygotowania roztworu używa się wody przegotowanej albo jałowej, nigdy prosto z kranu. Płukanie pomaga wypłukać zalegającą wydzielinę i u wielu osób zmniejsza uczucie zatkania na kilka godzin.

Poza tym:

• dużo płynów, bo gęsta wydzielina gorzej spływa;
• nawilżone powietrze w sypialni, szczególnie gdy działa ogrzewanie;
• wyżej ułożona głowa w nocy, choćby na dwóch poduszkach;
• ciepły okład na twarz przy uczuciu ucisku;
• odpoczynek zamiast treningu, dopóki trzyma gorączka.

Dostępne bez recepty leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe można przyjmować zgodnie z ulotką. Przy chorobach przewlekłych, w ciąży albo przy stałych lekach lepiej najpierw zapytać farmaceutę.

Osobny temat to krople i spraye obkurczające błonę śluzową nosa. Ulga przychodzi po kilku minutach, więc łatwo sięgać po nie za długo. Stosowane dłużej, niż dopuszcza ulotka, powodują polekowy obrzęk śluzówki i nos zatyka się jeszcze mocniej, gdy działanie mija. Jeśli używasz ich od tygodni, wpisz to w formularzu.

Katar od trzech miesięcy to już inna choroba

Przewlekłe zapalenie zatok rozpoznaje się, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 12 tygodni. Nie jest to przeciągnięta infekcja, którą wystarczy „dobić” kolejnym antybiotykiem. Często stoją za nim polipy nosa, skrzywiona przegroda, alergia albo astma, a leczenie prowadzi laryngolog, który ogląda nos od środka endoskopem i czasem zleca tomografię.

Online tego nie ustalimy. Lekarz nie zajrzy do nosa, więc przy przewlekłych objawach skieruje cię do specjalisty, a przy stale niedrożnej jednej połowie nosa, utracie węchu albo krwistej wydzielinie z jednej dziurki poprosi o wizytę bez odkładania.

Konsultacja online przy zapaleniu zatok

W konsultacji online przy zapaleniu zatok najwięcej daje opis przebiegu: kiedy zaczął się katar, czy była poprawa i nawrót, czy jest gorączka i jaka, po której stronie boli, czy bolą zęby. Lekarz zapyta też o astmę, ciążę, stałe leki i o to, ile razy w ostatnim roku leczyłeś zatoki. Potem oceni, czy leczenie na receptę w ogóle ma tu uzasadnienie. Bywa, że odpowiedź brzmi: przeczekać, płukać nos i napisać ponownie, jeśli pojawi się druga fala. Bywa też, że lekarz odmówi i poprosi o wizytę w gabinecie, bo opis nie wystarcza do bezpiecznej oceny. Zgłoszenia dotyczące dzieci powinien obejrzeć pediatra na miejscu.

Koszt: [DO UZUPEŁNIENIA: cena]. Odpowiedź lekarza: [DO UZUPEŁNIENIA: typowy czas odpowiedzi]. Gdy teleporada nie wystarczy: [DO UZUPEŁNIENIA: zasady przy odmowie].

Objawy, z którymi jedzie się na SOR

Zatoki leżą tuż obok oczodołu i mózgu. Powikłania są rzadkie, ale rozwijają się w ciągu godzin, dlatego przy poniższych objawach formularz odpada. Właściwym miejscem jest SOR, przy bardzo złym stanie karetka wezwana pod numer 112:

• obrzęk, zaczerwienienie lub ból powieki, zwłaszcza po jednej stronie;
• oko wysunięte do przodu albo bolące przy poruszaniu;
• podwójne widzenie lub nagłe pogorszenie ostrości wzroku;
• silny ból głowy, inny niż dotąd, ze sztywnością karku;
• splątanie albo nietypowa senność, z którą bliscy nie mogą się dogadać;
• drgawki, niedowład, drętwienie połowy ciała albo zaburzenia mowy;
• wysoka gorączka z ciężkim stanem ogólnym;
• obrzęk czoła albo twarzy nad zatoką.

Obrzęk powieki u dorosłego z katarem łatwo zrzucić na niewyspanie. Narastający w ciągu dnia wymaga pilnej oceny. Gorączki grypowej z bólami mięśni od pierwszego dnia dotyczy z kolei strona o grypie i jej objawach alarmowych.