Ukąszenie kleszcza: co zrobić teraz, a co za kilka tygodni

Jeśli kleszcz nadal siedzi w skórze, odłóż telefon i najpierw go wyjmij. Formularz poczeka, kleszcz nie powinien.

Ukąszenie kleszcza (fachowo mówi się o ukłuciu, bo kleszcz wbija w skórę aparat gębowy) samo w sobie jest zwykle niegroźne. Ryzyko wiąże się z drobnoustrojami, które kleszcz może przenieść. W Polsce najczęściej chodzi o bakterie wywołujące boreliozę z Lyme i o wirus kleszczowego zapalenia mózgu (KZM). Większość ukłuć nie kończy się żadną chorobą. Część tak, i właśnie dlatego liczy się to, co robisz przez następne tygodnie.

Kleszcz jeszcze tkwi w skórze

Chwyć go cienką pęsetą albo kleszczołapką możliwie tuż przy skórze, za przednią część, a nie za napęczniały odwłok. Potem ciągnij pewnym, równym ruchem w górę, wzdłuż osi, w której się wbił. Bez kręcenia, bo wtedy łatwiej go urwać albo zgnieść.

Wiele osób wciąż słyszy od rodziny, że kleszcza trzeba najpierw „udusić” masłem, olejem, spirytusem albo lakierem do paznokci. Sanepid, Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych oraz amerykańskie CDC odradzają to wprost: zanim kleszcz odpadnie, drażniony wydziela do skóry więcej materiału zakaźnego. Przypalanie i wyciskanie palcami odpadają z tego samego powodu.

Zdarza się, że w skórze zostaje czarny punkcik. To zwykle fragment aparatu gębowego, nie cały kleszcz. Gdy daje się go łatwo chwycić pęsetą, można spróbować. Dłubanie igłą bardziej szkodzi, niż pomaga, a skóra z czasem sama go wypchnie.

Po wyjęciu kleszcza: rana i badania, których nie trzeba robić

Miejsce ukłucia przemyj środkiem odkażającym albo wodą z mydłem, potem umyj ręce. Zapisz datę i miejsce na ciele. Za trzy tygodnie mało kto to pamięta, a lekarz zapyta o to na pewno.

Mała czerwona grudka, która pojawia się od razu albo w ciągu doby, przypomina ślad po komarze i jest zwykłą reakcją skóry na ukłucie. Nie jest objawem boreliozy.

Co z samym kleszczem? Najlepiej go wyrzucić. Laboratoryjne badanie kleszcza na obecność bakterii jest płatne i łatwo dostępne, ale nie jest zalecane przez polskie i zagraniczne towarzystwa naukowe. Wynik dodatni nie oznacza, że doszło do zakażenia człowieka. Ujemny nie daje pewności, że nic się nie stanie. Na żadną decyzję o leczeniu to nie wpływa.

Podobnie z badaniem krwi w kierunku boreliozy tuż po ukłuciu. Przeciwciała, jeśli w ogóle się pojawią, potrzebują tygodni, a u osoby bez objawów wynik dodatni często oznacza dawny kontakt z bakterią, nie aktywną chorobę. Zalecenia nie przewidują takiego badania u osób bez objawów.

Pomaga coś dużo mniej efektownego: przez kilka tygodni zaglądać w miejsce ukłucia i zwracać uwagę na gorączkę czy objawy grypopodobne.

Antybiotyk „na wszelki wypadek” po samym ukłuciu?

W Polsce po zwykłym ukłuciu kleszcza, bez objawów, profilaktycznego antybiotyku rutynowo się nie stosuje. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych przewidują go tylko w wąskiej sytuacji wysokiego ryzyka, np. wielu ukłuć u osoby przyjezdnej w rejonie, gdzie borelioza występuje często. Brytyjski NICE również nie zaleca rutynowej profilaktyki.

Pacjent słyszy w tym czasem odmowę pomocy. Tymczasem antybiotyk wzięty bez potrzeby ma swoje działania niepożądane i nie zwalnia z obserwacji skóry. Jeśli pojawi się rumień wędrujący, i tak trzeba go leczyć, a leczenie w tym stadium zwykle dobrze działa.

Dlatego prośba o antybiotyk „bo był kleszcz” najczęściej skończy się odpowiedzią lekarza, że na razie wystarczy obserwacja. O tym, czy u ciebie zachodzi wyjątek, decyduje lekarz po przeczytaniu formularza.

Rumień wędrujący: tu opis i zdjęcie mówią lekarzowi najwięcej

Rumień wędrujący to czerwona zmiana na skórze w miejscu ukłucia, która z dnia na dzień się powiększa. Pojawia się zwykle po kilku dniach do kilku tygodni od ukłucia, najczęściej w przedziale 3-30 dni, rzadziej później. Za typową uznaje się zmianę o średnicy powyżej 5 cm. Bywa jednolicie czerwona, bywa pierścieniem z jaśniejszym środkiem. Zwykle nie swędzi i nie boli, choć może być lekko ciepła.

Z rumieniem myli się kilka innych zmian. Odczyn po ukąszeniu owada pojawia się w ciągu godzin i po paru dniach blednie, zamiast rosnąć. Grzybica skóry też tworzy pierścień, ale zwykle swędzi i ma łuszczący się brzeg. Pokrzywka wędruje po ciele w ciągu godzin, a nie dni.

Rumień jest też jedyną postacią boreliozy, którą lekarz rozpoznaje na podstawie samego wyglądu i przebiegu, bez badań krwi. Z tego powodu dobrze opisana zmiana daje lekarzowi online sporo informacji.

Zaczerwienienie warto obrysować po brzegu długopisem i zanotować datę. Po dwóch, trzech dniach zobaczysz, czy rośnie. Zdjęcie z linijką przyłożoną obok pomaga ocenić rozmiar lepiej niż słowa. [DO UZUPEŁNIENIA: czy formularz przyjmuje zdjęcia zmian skórnych]

W formularzu lekarz zapyta o datę ukłucia, o to, kiedy pojawiła się plama i jak zmieniała rozmiar, o gorączkę, bóle stawów, drętwienia. Na tej podstawie oceni, czy to prawdopodobnie rumień wędrujący i czy w tej sytuacji wystawi receptę. Może też odmówić i skierować cię na badanie, gdy obraz jest nietypowy albo pojawiły się objawy spoza skóry. Kilka zmian w różnych miejscach ciała też jest sygnałem, że skórę powinien obejrzeć lekarz na miejscu.

Kobiety w ciąży i dzieci z rumieniem powinny trafić do lekarza na miejscu. Zmianę w ciąży pokaż ginekologowi, który prowadzi ciążę, a zmianę u dziecka pediatrze.

Cena konsultacji: [DO UZUPEŁNIENIA: cena]. Czas na odpowiedź: [DO UZUPEŁNIENIA: typowy czas odpowiedzi]. Gdy opis zmiany nie wystarczy do oceny: [DO UZUPEŁNIENIA: zasady przy odmowie].

Kleszczowe zapalenie mózgu i szczepienie

KZM to wirusowa infekcja układu nerwowego. Często przebiega dwufazowo: najpierw kilka dni objawów przypominających grypę albo nic, potem po okresie poprawy, u części osób, gorączka wraca razem z silnym bólem głowy, wymiotami, sztywnością karku. Zakazić się można także, pijąc niepasteryzowane mleko, zwłaszcza kozie.

Na KZM nie ma antybiotyku. Chroni szczepienie, ale działa tylko wtedy, gdy odporność zdąży się wytworzyć przed kontaktem z kleszczem. Najlepiej zacząć zimą lub wczesną wiosną, przed sezonem; istnieje też schemat przyspieszony. Szczepionka podana dopiero po ukłuciu najpewniej nie zapobiegnie zakażeniu z tego konkretnego ukłucia, bo przeciwciała nie zdążą się wytworzyć. Nie chroni też przed boreliozą. Szczepienie jest zalecane i odpłatne, a przed jego podaniem potrzebna jest kwalifikacja.

Kiedy nie czekać na odpowiedź z formularza

Z tymi objawami potrzebny jest lekarz na miejscu, a przy ciężkim stanie SOR lub 112. Mogą pojawić się nawet kilka tygodni po ukłuciu, gdy o kleszczu dawno się zapomniało:

• gorączka z silnym bólem głowy, wymiotami albo sztywnością karku;
• splątanie, senność, trudność z mówieniem, drgawki, zaburzenia świadomości;
• opadnięcie kącika ust lub powieki po jednej stronie twarzy, czasem po obu, kłopot z domknięciem oka;
• kołatanie serca, bardzo wolne tętno, omdlenia albo duszność, które pojawiły się w tygodniach po ukłuciu;
• silne, piekące bóle korzeniowe, drętwienia lub osłabienie ręki czy nogi;
• obrzęk twarzy, języka lub gardła, trudności z oddychaniem, rozlana pokrzywka tuż po ukłuciu, czyli możliwa ciężka reakcja alergiczna: dzwoń pod 112;
• ukłucie u dziecka albo w ciąży, z jakimikolwiek objawami;
• obrzęknięty, gorący, bolesny staw, zwłaszcza kolano;
• narastający obrzęk, ból i zaczerwienienie wokół miejsca ukłucia w pierwszych dniach, ropa albo czerwona smuga biegnąca od rany.

Opadający kącik ust po lecie spędzonym w lesie łatwo wziąć za udar albo „przewianie”. Wymaga pilnej oceny w obu przypadkach, a o ukłuciu kleszcza trzeba wtedy powiedzieć lekarzowi: nerw twarzowy jest w neuroboreliozie najczęściej zajętym nerwem czaszkowym.